Historia Żydów w Jarosławiu sięga XV wieku. Pierwsza wzmianka o pobycie Żydów w tym mieście pochodzi z roku 1464. Sto lat później, w 1561 roku w Jarosławiu mieszkało 2 Żydów a w 1613 roku – 5. Jak widać, zbyt wielu ich nie było, a powodem były przywileje de non tolerandis Judaeis, wydawane w wielu miastach Polski i Europy a mające gwarantować chrześcijańskim kupcom brak konkurencji. W przypadku Jarosławia to prawo wydała w 1571 roku Zofia Tarnowska. Od XVII wieku jednak liczba żydowskich mieszkańców Jarosławia regularnie zaczęła rosnąć: w 1648 roku mieszkało w mieście 120 Żydów, w 1765 roku – 1884 Żydów, w 1813 roku – 2355 Żydów, czyli wówczas stanowili już jedną czwartą wszystkich mieszkańców, których było 9007. Niestety, w 1869 roku, w Wielki Czwartek doszło do antysemickich zamieszek, które trwały około tygodnia. Tym niemniej procentowy udział ludności żydowskiej cały czas rósł, w związku z czym tuż przed wybuchem II wojny światowej stanowili oni jedną trzecią wszystkich mieszkańców miasta. W tym samym czasie Żydzi posiadali 72% placówek handlowych w mieście. Wszystko niestety się skończyło wraz z Holokaustem.

Historię Żydów jarosławskich przybliża kilka publikacji. Na uwagę zasługuje książka Mojżesza Steinberga pt.: „Żydzi w Jarosławiu”, wydana w 1933 roku. Publikacja jest dostępna w Internecie. W skondensowanej wersji historię przybliża też publikacja pt.: „Jarosław – szlak chasydzki”, również dostępna w Internecie.

Duża Synagoga. Fot. Emil Bajorek

Dziś w Jarosławiu znajdują się dwie synagogi. Obie są zlokalizowane w pobliżu placu Bóżnic, nieco na północny zachód od jarosławskiego rynku. Starszą i większą jest Duża Synagoga. Wzniesiono ją w latach 1807-1811. Formalnie jest zaadresowana przy ul. Opolskiej 12. Powstała najpewniej na miejscu wcześniejszej synagogi, która spłonęła, a mogła pochodzić jeszcze z 2. poł. XVII wieku. W swojej pierwotnej wersji synagoga wytrzymała ok. 100 lat – została przebudowana w 1905 roku. Główna sala jest przykryta sklepieniem krzyżowym dziewięciopolowym. Niestety, niemal nic się nie zachowało z dawnego wyposażenia. Górna część aron ha-kodesz i trzy tablice inskrypcyjne z pierwszej ćwierci XIX wieku są przechowywane w muzeum Zamek w Łańcucie. Nie przetrwała niestety polichromia. Z zewnątrz zwracają uwagę charakterystyczne, półkoliste okna. Dziś w obiekcie mieści się Zespół Szkół Plastycznych. W głównej sali znajduje się się przestrzeń ekspozycyjno-wystawiennicza. W 2012 roku na fasadzie umieszczono tablicę upamiętniającą Holokaust. Może być ciężko w to uwierzyć, ale to pierwsze i jak dotąd jedyne upamiętnienie tragedii ludności żydowskiej w Jarosławiu.

Kawałek na północ od Dużej Synagogi znajdziemy Małą Synagogę, położoną formalnie przy pl. Bożnic 5. Została ona wzniesiona w 1900 roku. I ona posiada charakterystyczne okna na 1. piętrze, i również ma prostą konstrukcję – podobnie jak starsza i większa poprzedniczka. Ponoć główna sala modlitewna miała aż 1000 miejsc siedzących. Z zewnątrz synagogę poznamy m.in. po charakterystycznych płaskorzeźbach w zwieńczeniu fasady, przypominających tablice Dekalogu. Wewnątrz zachowała się wnęka na aron ha-kodesz, ale jej niestety nie zobaczymy – nie ma możliwości wejścia do środka. Obiekt remontowano w latach 1969-1973, gdyż miały się tu znaleźć pracownie konserwacji dzieł sztuki. Wtedy też dobudowano oszkloną klatkę schodową W 2001 roku sprzedano ją jednak prywatnym inwestorom i od tego czasu niestety synagoga stoi pusta.

Mała Synagoga. Fot. Emil Bajorek

Opisując synagogi warto wspomnieć również o cmentarzu żydowskim, któremu być może kiedyś poświęcę osobny artykuł. Znajduje się on bardzo daleko od centrum miasta, na północy, w części zwanej Kruhel Pełkiński, przy ulicy Kruhel Pawłosiowski. Założono go w 1699 roku. Przez wieki chowano tutaj zwykłych mieszkańców Jarosławia i ważne postaci, w tym cadyków. Cmentarz został częściowo zdewastowany przez katolików podczas zamieszek antysemickich w 1869 roku, potem jednak go odnowiono. Całkowita dewastacja nastąpiła natomiast podczas niemieckiej okupacji – rozebrano mur i dom przedpogrzebowy. Nagrobków użyto do utwardzania dróg ale i do wybrukowania dziedzińca dzisiejszego klasztoru Benedyktynek, gdzie podczas okupacji mieścił się areszt gestapo (o Benedyktynkach i wzgórzu Anny napisałem osobny artykuł). Ostatnie znane pochówki na cmentarzu to ofiary Holokaustu z 1943 roku.

Z lewej Mała, z prawej Duża Synagoga w Jarosławiu. Fot. Emil Bajorek
Tablica na ścianie Dużej Synagogi upamiętnia Holokaust. Fot. Emil Bajorek
Duża Synagoga. Fot. Emil Bajorek
Mała Synagoga. Widoczna płaskorzeźba tablic Dekalogu. Fot. Emil Bajorek

Jedna uwaga do wpisu “Jarosław: Duża Synagoga i Mała Synagoga

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s